سازندهای کرتاسه زاگرس در ادامه مطالب

به جز ناحیة شیراز که در آن رسوبگذاری از ژوراسیک تا کرتاسه پیوسته بوده، در دیگر نواحی زاگرس، پس از ایست رسوبی ژوراسیک پایانی، گستره‎های وسیعی از زاگرس با دریای پیشروندة کرتاسه پوشیده شده است. سنگ‎های کرتاسة زاگرس رخسارة سنگی یکسان ندارند و در شرایط رسوبی همسان نهشته نشده‎اند. در ناحیة لرستان، توالی کرتاسه، شیل‎های تیره رنگ پلاژیک است، در حالی که در ناحیة فارس، رخنمون‎های کرتاسة پایین نشانگرکربنات‎های سکویی است و لذا پذیرفته شده که در ناحیة لرستان، دریای کرتاسه بیشترین ژرفا را داشته و تغییرات رخساره‎ای به کربنات‎های سکویی فارس، نشانگر کاهش ژرفا در آن امتداد است.

در کرتاسة بالایی نیز حوضة زاگرس شرایط یکسانی نداشته است، در شمال خاوری خوزستان گودی اصلی بزرگ ناودیس تتیس و از خاور عراق تا فارس ساحلی، گودی خوزستان قرار داشته است. این دو گودی، با یک پشتة میانی از یکدیگر جدا بوده‎اند و بر روی همین پشته است که ریف‎های رودیستی سازند تاربور (به سن ماستریشتین) به وجود آمده‎اند.

بر خلاف استاندارد چینه‎شناسی جهانی، سیستم کرتاسة زاگرس به سه بخش پایینی، میانی و بالایی تقسیم شده است. مهم‎ترین عامل، پیوستگی رسوبگذاری از آلبین به سنومانین است. افزون بر آن، در مرزهای بالایی آپتین، تورونین و ماستریشتین ناهمسازی وجود دارد.

«بخش پایینی کرتاسه »، دو رخسارة متفاوت دارد. در ناحیة لرستان شیل‎های رادیولردار خاکستری تیره تا سیاه و آهک‎هـای رُسی عمیق « سازند گَرو » و در ناحیة فــارس و جنوب فروافتادگی دزفول، سه سازنـــد « فَهلیان »، « گَدوان » و « داریان » به سن نئوکومین – آپتین است.

«بخش میانی کرتاسه »، با ناپیوستگی آغاز می‎شود و شامل شیل‎ها و آهک‎های « سازند کژدمی » به سن آلبین و سنگ‎آهک‎های کم عمق « سازند سَروَک » به سن سنومانین است. در این بخش سه فاز فرسایشی زیر ثابت شده است:

* در همبری آپتین (سازند داریان) و آلبین (سازند کژدمی)، یک زون هوازده شامل گلوکونیت، سیلت سنگ، ماسه‎سنگ و آهن وجود دارد.

* در پایان سنومانین، یک فاز فرسایشی سبب شده تا آهک‎های سازند سَروَک به دو بخش سنومانین و تورونین تقسیم شود.

* فاز فرسایشی پس از تورونین.

« بخش بالایی کرتاسه »، پس از یک ایست رسوبی، با سنگ‎آهک‎های کم عمق‌ « سازند ایلام » آغاز و با شیل‎های عمیق « سازند گورپی » ادامه می‎یابد. در ماستریشتین، با تخریب فرابوم‎های شمال خاوری راندگی اصلی، حجم‎‎ زیادی مواد آواری موجب نهشت ماسه‎سنگ، کنگلومـرای کـربناتی، سیلت سنگ‎هــای « سازند امیران » شده‎اند. افزون بر آن، آهک‎های ریفی « سازند تاربور » نیز از ردیف‎های کرتاسة بالای زاگرس است .

بخش پایینی کرتاسه در زاگرسه بخش پایینی کرتاسة زاگرس دو رخسارة متفاوت سکویی و پلاژیک دارد. رخساره‎های سکویی کرتاسة پایین زاگرس شامل سه سازند فَهلیان، گَدوان و داریان است و رخساره‎های پلاژیک آن بخشی از سازند شیلی گَرو است.

سازند آهکی فَهلیان : در کوه دال (بُرش الگو) نزدیکی روستای فَهلیان، در 90 کیلومتری خاور دوگنبدان (گچساران)، سازند فَهلیان شامل 360 تا 365 متر سنگ‎آهک‎های ائولیتی متورق تا توده‎ای به رنگ قهوه‎ای خاکستری با ریخت خشن است که یکی از سنگ مخزن‎های گروه خامی می‎باشد. در پایین این سازند، به طور محلی، برش انحلالی وجود دارد که ممکن است معادل سازند هیث باشد.

 مرز پایینی سازند فَهلیان ممکن است به سازند سورمه (ژوراسیک بالایی) و یا سازند انیدریتی هیث باشد. اگر فَهلیان روی هیث باشد (فارس ساحلی) شناسایی مرز ساده است. در جایی که هیث وجود ندارد (به ویژه در شمال شیراز)، تفکیک فَهلیان و سورمه دشوار است، ولی واحدهای آهکی دارای Tintinnid فراوان که معادل شیلBerriasella است، مشخص کنندة مرز ژوراسیک – کرتاسه است.

مرز بالایی فَهلیان با شیل‎های گَدوان واضح است. ولی در جایی که شیل‎های گَدوان وجود ندارد، مانند شمال فروافتادگی دزفول، سازند فَهلیان و داریان قابل تفکیک نیستند.بر اساس ریزسنگواره‎ها، جلبگ، آمونیت، خارپوست و پالینومورف، سن به سازند فَهلیان سن نئوکومین – آپتین تعیین شده است.سازند فَهلیان را می‎توان در تمام مناطق فارس، شمال خاوری خوزستان و شمال خاوری لرستان دید، ولی در جنوب غرب لرستان و خوزستان، این سازند به شیل و سنگ‎آهک‎های سازند گَرو تبدیل می‎شود.

سازند شیلی – آهکی گَدوان : سازند گَدوان یک واحد بارز شیلی در میان دو آهک خشن فَهلیان (در زیر) و داریان (دربالا) است بُرش الگوی این سازند در گوه گَدوان در 40 کیلومتری شمال خاوری شیراز به ضخامت 120 متر، شامل تناوبی از شیل‎های خاکستری مایل به زرد یا سبز با میان‎لایه‎های خاکستری از سنگ‎آهک رُسی، دارای خرده صدف است.

بر اساس سنگواره‎های موجود، سن سازند گَدوان نئوکومین بالایی تا آپتین است. در خوزستان و شمال باختری فارس، این سازند بیشتر شیلی است، ولی به سوی جنوب خاوری (فارس)، به تدریج به رسوب‎های آهکی تبدیل می‎شود به گونه‎ای که در فارس ساحلی، شناخت آن از سازند رویی (داریان)، دشوار است.در میانة سازند گَدوان، یک آهک بارز، به نام « بخش آهکی خلیج » شناسایی شده است که بُرش آن در جزیرة خارک، به ضخامت 15 متر، اندازه‎گیری شده و شامل آهک بی رُس متعلق به محیط دریایی کم عمق و باز است. بخش آهکی خلیج در برخی از میدان‎های نفتی منطقة زاگرس دارای نفت است. به شیل‎های گَدوان که در پایین و بالای آهک خلیج دیده می‎شوند، گاهی گَدوان پایینی و گَدوان بالایی گفته می‎شود.سازند شیلی گَدوان، سنگ پوش مخازن فَهلیان را تأمین می‎کند و از مواد آلی نیز غنی است و در تولید نیز به عنوان سنگ مادر نقش دارد (افشارحرب، 1380).

سازند آهکی داریان : در گذشته به این سنگ‎آهک‎ها « آهک اُربیتولین‎دار » و یا « آهک آپتین – آلبین » گفته می‎شد ولی با اندازه‎گیری بُرشی در کوه گَــدوان در شمال دهکدة داریان در شمال خـاوری شیــراز، نــام « سازند داریان » انتخاب شد (جیمز و وایند، 1965).

در محل بُرش الگو، این سازند شامل 5/286 متر سنگ‎آهک قهوه‎ای – خاکستری ستبر‎لایه تا توده‎ای خشن و صخره‎ساز است که به داشتن اُربیتولین فراوان به سن آپتین شاخص است.

مرز پایینی داریان با گَدوان تدریجی است ولی در بالا، با کژدمی به شدت فرسایش یافته است و لایه‎های ائولیتی و گلوکونیتی آن را از سازند کژدمی جدا می‎کند.

اگر چه سنگ‎آهک‎های داریان دو واحد شیلی گَدوان (در زیر) و کژدمی (دربالا) را جدا می‎کند، ولی دو سازند داریان و کژدمی هم زمان هستند (مطیعی، 1372). به گفتة دیگر، سازند کژدمی حذف می‎شود و آهک داریان در زیر آهک بنگستان (دوسازند سَروَک و ایلام) قرار می‎گیرد. در ناحیة ایذه، سازند گَدوان هم وجود ندارد. در اینجا سازندهای آهکی فَهلیان داریان، سَروَک و ایلام روی هم قرار می‎گیرند که تنها با مطالعه فسیل‎شناسی می‎توان آنها را جدا کرد. سازند داریان سنگ مخزن مهمی در گروه خامی است.

سازند شیلی گَرو : نام این سازند از تنگ گَرو در کبیرکوه لرستان گرفته شذه و بُرش الگوی آن در 10 کیلومتری شمال خاوری روستای قلعه دره مطالعه شده است (جیمز و وایند، 1965).در محل بُرش الگو، سازند گرو با 825 متر ضخامت به 5 عضو تقسیم شده، ولی در یک نگاه کلی، سازند گرو از تناوب آهک‎های بسیار رُسی سیاه رادیولر‎دار با شیل‎های سیاه‎رنگ بیتومین‎دار پیریتی و چرتی آمونیت و بلمنیت‎دار تشکیل شده است. در هر حال، در لرستان مرکزی این سازند بیشتر شیلی است. ولی در فروافتادگی دزفول سنگ‎آهک بیشتر است. مرز پایینی سازند گرو بیشتر به رسوبات تبخیری هیث و گوتنیا است. مرز بالایی آن بسیار متغیر است. گرو می‎تواند در زیر سازندهای مختلفی مانند ایلام و حتی سازند فَهلیان قرار گیرد (مطیعی، 1372) این موضوع نتیجة پیشروی رسوبات ساحلی به حوضة رسوبی گرو است.

پلانکتون‎ها و رادیولرها نشانگر محیط کم انرژی و بی اکسیژن (حوضة ژرف‎ دریایی) است. ریزسنگواره‎ها، آمونیت و رادیولر، سن سازند گرو را نئوکومین تا کُنیاسین نشان می‎دهند.سازند گرو، سنگ منشأ نفت با پتانسیل زیاد است